Importante liu ita fo edukasun sexual ba ita nia jovens sira, liu-liu estudantes sira husi secundaria too universitaria para sira bele hatene klean liu saida no tamba saida sira halo relasaun sexual ho responsavel. Karik iha ita nia nasaun mak sei tabu atu koalia konaba asuntu nee mais iha nasaun barak, ida nee nudar tema komun ka baibain no nudar tema ida nebe jovens sira tenke hatene.
Edukasaun sexual ba jovens sira nia objektivu laos atu hanorin no haruka jovens sira halo relasaun sexual prematrimonio maibe halo sira komprende liutan oinsa sai responsavel no sai dewasa wainhira hare asuntu ida nee hodi la konsidera hanesan tabu ka buat aat ida. Ida tan mak bele hadook ita nia jovens sira husi moras infeksaun transmisaun sexual.
Tansa edukasaun sexual nee importante tebes iha Timor-Leste ? nudar faktus importante, iha timor feto barak mak isin rua wainhira nia tinan sidauk too 18 no barak mak produto husi hahalok nebe hakarak koko sexo nein hatene oituan saida mak nee, tan nee too ikus sira arepente tiha tamba tenke husik eskola tan inan-aman obriga tenke hola malu, maski karik sira nain rua sei iha idade eskolar no hakarak kontinua eskola maibe tenke para no hola malu. Sidauk tan fo folin ba feto (nudar ita nia kultura ida nebee karik ita tenke muda, los ka lae?), sa tan skill ida mos laiha para hetan servisu ruma, entaun sira nee atu han saida, apakah sira atu garantia deit inan-aman ba sira nia vida tomak ? klaru katak nee labele.
Sinseramente hau mos pasa tiha ona etapa ida nebe ita iha rasa ingin tahu makas kona ba sexo, no ida nee sangat normal ba ita nudar ema. Iha etapa adolesente mak etapa ida nebe ita komesa eksplora ita nia isin, etapa ida nebe ita nia orgaun sexual komesa sai maduru no iha sentimentu atraisaun ba sexo kontrariu. Etapa ida nebe ita hakarak los koko halo sexo no kuandu iha etapa nee maka ema ida la iha konyesimentu previo konaba sexo, maka nia sei buka hodi koko deit mais lahatene konsekuensia saida deit mak sei mosu. Sira sei buka hare video porno no ba halo kola ba feto aat sira (nebee seguramente sei hadaet moras) ou balun too halo krime hodi halo violasaun sexual ba feto sira (nebee ita akompanya barak iha notisia).
Relasun sexual, mak aktu ida nebee ema nain rua ho diferentes sexo (feto ho mane) halo relasaun isin ou biologikamente nudar produtu husi sentimentu atraisaun ba malu hodi uza orgauns sexual atu fo placer no sensasaun kontente ba malu. Sira nee bele adolesente, jovens no adultus sira maibe nunka obriga malu.
Atu halo relasaun sexual ho responsavel, tenke hatene oinsa bele hadook-an husi hahalok arepentimentu (isin-rua la ho hakarak) no moras infeksaun sira husi transmisaun sexual ou ITS hodi uza anti konseptivos sira. Metodos anti konseptivos nee barak liu, no balun deit mak hau hakerek hanesan tuir mai nee:
1. Condom
2. Diafragma (ho espermicida)
3. Coitu interuptu (katak hapara aktu sexual wainhira mane sente esperma atu sai)
4. Pildoras (aimoruk hormonal)
5. Dispositivas intra uterina no
6. Metodo kalendariu
Kada metodo sira nee iha vantajem no desvantajem. Maibe ida nebee mak fasil no vantajem diak ida mak hanesan kondom ho metodo kalendariu.
Wainhira ema ida hakarak halo relasaun sexual, liu-liu ba mane sira tenki uza preservativo ou kondom, tamba feto nebe ita atu ba nee ita lahatene nia kondisaun de saude diak ka lae maski ema nee bonita los : ) no kondom laos deit prevene mane husi moras ITS maibe mos proteje feto sira husi moras nee kuandu mane nee iha moras ITS ida.







No hay comentarios:
Publicar un comentario